G i j s B a k k e r
“I don’t wear jewels, I drive them” een publicatie in het kader van de Beroepsopleiding
Edelsmeden aan de Academie voor Edelsmeden van Ben van Helden
te Zeist Juni 2010 Inleiding Tegenwoordig
zijn veel sieraden opvallende pronkstukken die weinig of niets met kunst te
maken hebben. De term "moderne sieraden" heeft weinig betekenis
wanneer deze alleen maar een verlengstuk vormt van het traditionele
ontwerp en gemaakt wordt binnen de grenzen van de gebruikelijke,
oorspronkelijke smaak.
Er
bestaan echter wel degelijk sieraden die duidelijk tot de beeldende kunsten
horen en in feite hebben die altijd bestaan. Sieraden moeten niet alleen een
afspiegeling zijn van de maker maar ook een product van de eigen tijd. Dit geldt
voor alle vormen van kunst, sieraden vormen daarop geen uitzondering. In
de Tweede Wereldoorlog was er weinig ruimte voor de creatieve geest en het
ontwerpen van sieraden leed daar meer onder dan elke andere vorm van kunst. De
vorderingen die in de jaren twintig en dertig gemaakt waren, kwamen tot
stilstand, maar aan het eind van de jaren veertig werd er weer interessant werk
gemaakt dat in de jaren vijftig in betekenis toenam. Kunstenaars
als Arp, Braque, Calder, Picasso en Salvador Dali hebben allemaal van tijd tot
tijd sieraden gemaakt, maar de kwaliteit van sommige stukken is niet al te
best. Edelsmeden vereist veel technische vaardigheden, die je niet zomaar onder de knie hebt. Dali vormt
hierop een uitzondering, zijn ontwerpen van sieraden zijn uniek en
wereldberoemd. Een uitspraak van deze kunstenaar: “Zonder publiek, zonder de
aanwezigheid van toeschouwers, zouden deze juwelen niet de functie vervullen
waarvoor ze ontstaan zijn. De toeschouwer is de laatste kunstenaar”. Pforzheim
in Duitsland is sinds de 18e eeuw het centrum van de sieradenhandel. In 1945
werd door een enkele luchtaanval de stad praktisch geheel verwoest. De
Fachhochschule fur Gestaltung, die in 1876 werd gesticht, is nu waarschijnlijk
een van de meest progressieve scholen in zijn soort, maar de trots van
Pforzheim is ongetwijfeld het Schmuckmuseum. Het museum is gebouwd om de
sieradencollectie van de stad te kunnen herbergen en om het ontwerpen van
sieraden te bevorderen door het inrichten van tentoonstellingen en het
uitschrijven van prijsvragen, met als doel de belangstelling van het publiek te
stimuleren. Met zoveel activiteit is het dan ook niet verwonderlijk dat daar
interessant werk gemaakt wordt. Ontwerpers
als Friedrich Becker, Hermann Junger, Reinhold Reiling en anderen hebben zich
gevestigd op internationaal niveau en horen nu tot de pioniers in de
vooruitgang van het ontwerpen van sieraden. Als
gevolg van de steeds sterker wordende positie van onafhankelijke
sieraadontwerpers, werd rond 1970 door een handjevol sieraadontwerpers,
conservatoren en journalisten het begrip "het moderne sieraad"
ingevoerd, met als doel het werk te onderscheiden van het werk van juweliers en
met name het gangbare werk in goud, zilver en andere kostbare materialen. Met
het woord modern werd duidelijk aansluiting gezocht bij het begrip moderne kunst. In
de jaren zeventig ontstond daardoor een nieuw verkoopkanaal, de
sieradengalerie. Die benadering van het moderne sieraad (het sieraad als medium
voor persoonlijke expressie dat via een select circuit van galerieën een kleine
klantenkring bereikt) groeide voor individuele sieraadontwerpers op
verschillende plaatsen in de wereld uit tot een verbindende factor, waaruit een internationaal netwerk ontstond, met
als centra München, Barcelona, Philadelphia, Londen, Tallinn en Amsterdam. De
verschuiving van draagbaar juweel richting autonoom kunstwerk begon in de jaren
vijftig. De volgende stap werd gezet begin jaren zestig. Kijken we nu niet meer
op van een designarmband van plastic, aluminium of staal, toen was dat
ongehoord. Eind jaren zestig genoot het Hollands Glad, zoals deze stroming
heette, internationaal aanzien. Gijs
Bakker is ongetwijfeld een belangrijke Nederlandse sieradenontwerper uit de
tweede helft van de twintigste eeuw. Zijn beste stukken zijn niet alleen goed
wat betreft originaliteit in het concept en de uitvoering van het ontwerp, maar
geven ook een nieuwe invulling aan de functie van het sieraad in het algemeen. Het
werk van Gijs Bakker heeft nationaal en internationaal een
impuls gegeven aan de nieuwe positie van het sieraad. Deze invloed van Gijs
Bakker, zijn staat van dienst en zijn betekenis in de wereld (van het
ontwerpen) van sieraden hebben ons doen besluiten deze publicatie aan hem te
wijden. Deze
publicatie is geschreven in het kader van de Beroepsopleiding Edelsmeden aan de
Academie voor Edelsmeden van Ben van Helden te Zeist door Barbera de Leeuw,
Daphne Houweling, Diana Buitink, Ineke Matulewicz, Marjolein Isarin, Ria de
Reus en Ulrieke de Jong. 1. Gijs Bakker
- biografie Een overzicht van feiten,
tentoonstellingen, prijzen, en andere hoogtepunten: 20-2-1942 Geboren te Amersfoort 1958-1962 Opleiding sieradenontwerper aan
het Instituut voor Kunstnijverheid in Amsterdam (nu Gerrit Rietveld Academie) 1962-1963 Opleiding sieradenontwerper
Konstfack Skolan in Stockholm 1964-1966 Werkzaam als industrieel
ontwerper bij Van Kempen en Begeer 22-2-1966 Huwelijk met Emmy van Leersum 1968-1978 Docent Arnhem In 1968 werd Gijs Bakker
aangesteld als docent op de afdeling Edelsmeden van de Academie voor Beeldende Kunsten
en Kunstnijverheid in Arnhem (tegenwoordig ArtEZ). Onder zijn leiding
ontwikkelde de opleiding zich steeds meer in de richting van de industriële
vormgeving, met een naamsverandering van de afdeling tot gevolg; Vormgeving
werd afdeling in Metaal en Kunststoffen. Vanaf de jaren ’70 tot
heden
is hij werkzaam als industrieel vormgever voor diverse toonaangevende bedrijven
als Polaroid, Castelijn, Artifort, HEMA, Van Kempen en Begeer, Royal VKB en ENO Studio. 1971 Geboorte zoon Aldo
Bakker 1974-1975 Oprichting
BOE-groep Bond van Oproerige Edelsmeden, Marion Herbst, Francoise
van den Bosch, Emmy van Leersum en Gijs Bakker 2-11-1984 Overlijden
Emmy van Leersum 1985-1987 Docent faculteit Industrieel
Ontwerpen Technische Universiteit Delft 1987-1989 Partner
bij ontwerpbureau BRS Premsela & Vonk en partners B.V. 1987-2002 Relatie met Marijke
Vallanzasca. Zij organiseerde ondermeer sieradententoonstellingen in haar
woonplaats Padua. 1987-2003 Docent Design Academy
Eindhoven, hoofd afdeling Man and Living 2003-heden Hoofd IM Masters Design Academy
Eindhoven. IM staat voor industrial, interior
and identity design. De afdeling richt zich op onderzoek,
ontwikkeling van het concept en een groter bewustzijn van de sociaal-culturele
context van waaruit design ontstaat en hoe design fungeert. NB: Gijs Bakker heeft
nooit lesgegeven in sieraadontwerpen. Het staat te dicht bij hem. In stilte wil
hij eerst het idee uitwerken alvorens ermee naar buiten te treden. 1993 Oprichting Droog Design samen met Renny
Ramakers Droog Design Foundation
als platform voor Nederlands
hedendaags design. Zij is in hoge mate verantwoordelijk voor het prestige dat
Dutch Design wereldwijd heeft verworven. 1996 Oprichting Chi ha paura…? (Wie is bang
voor…?) samen met Marijke Vallanzasca Chi ha paura…? is een
stichting met als doel andere vormgevers en kunstenaars te stimuleren sieraden
te ontwerpen aan de hand van nieuwe ideeën en met nieuwe materialen en
technieken. 20-6-2009 Naar aanleiding van een
conflict met Renny Ramakers en een “onwerkbare situatie” stapt Gijs Bakker uit
Droog en neemt hij ontslag als bestuurslid van Droog Design Foundation. 1.1 Belangrijke solo- en
groepstentoonstellingen, nationaal – en internationaal Dit is
geen compleet overzicht van de tentoonstellingen waaraan Gijs Bakker heeft
deelgenomen.
1967 ‘Edelsmeden 3’, Gijs Bakker en
Emmy van Leersum, Stedelijk Museum Amsterdam. Vanaf midden jaren’60 organiseerde de afdeling
Toegepaste Kunst een aantal sieradententoonstellingen op een rij. De laatste
daarvan, ‘Edelsmeden 3’, was de meest experimentele met werk van o.a. Gijs
Bakker, Emmy van Leersum en Nicolaas van Beek. Hun sieraden deden door de
toepassing van ongebruikelijke materialen als kunststof en aluminium heel
futuristisch aan. De tentoonstelling opende met een modeshow die insloeg als
een bom. 1967 ‘Sculpture to wear’, Gijs Bakker en Emmy van Leersum,
Ewan Philips Gallery London Dit wordt hun
internationale doorbraak. Gijs Bakker en Emmy van Leersum waren geïnspireerd
door het werk van Vivianne Torun Bulow-Hube (Zweedse edelsmid, 1927-2004) en
zij namen de relatie tot het lichaam als uitgangspunt voor hun vormgeving. 1968 ‘Body Covering’, Gijs Bakker en
Emmy van Leersum, 1969 ‘Draagbare objecten’,
Gijs Bakker, Emmy van Leersum, Nicolaas van Beek, Francoise van den Bosch en
Bernhard Lameris, Van Abbemuseum Eindhoven 1972 ‘Objects to wear’, Gijs Bakker en Emmy van Leersum,
Electrum Gallery Londen 1974 Emmy van Leersum en Gijs Bakker,
overzichtstentoonstelling Expokelder Instituut voor Kunstgeschiedenis Groningen 1977 Overzichtstentoonstelling, Gemeentelijke van
Reekumgallerij Apeldoorn 1977 Samengestelde tentoonstelling
door Emmy van Leersum, Kunstcentrum Badhuis Gorinchem De Galerie van Antoinette
Hilgerman-de Stigter was toen het bolwerk van de geometrisch-abstracte
vormgeving. Bakker presenteerde zijn ‘Bib/Slab’, het meest onnozele voorwerp
dat iemand om zijn nek kan hangen, een statement tegen de universele,
harmonische, het individu overstijgende vorm. 1985 ‘Gijs
Bakker, Neuer Schmuck 1985 und Ubersicht der Arbeiten von 1981-1984, Galerie
V&V Wenen en Galerie Droschl Graz (Oostenrijk) Bakker neemt in de
jaren’80 niet langer de abstracte vorm van het lichaam als uitgangspunt maar
kiest voor het individuele uiterlijk. Voor het eerst wordt het portret een
thema in het 20e eeuwse avant-gardesieraad. Figuratie gaat een steeds
grotere rol spelen in zijn werk. 1989 ‘Solo
voor een solist’ (‘Solo for a soloist’). Overzichtstentoonstelling, Centraal
Museum Utrecht, en Helen Drutt Gallery New York Deze
galerie, in 1973 door haarzelf opgericht, was een van de eerste galeries in de
Verenigde Staten die zich volledig richtte op moderne en hedendaagse
kunstnijverheid en vooral op hedendaagse sieraden en keramiek. Haar visie op
hedendaagse kunstnijverheid is van grote betekenis geweest. Gijs
Bakker heeft meerdere keren bij haar geëxposeerd. 1993 ‘Het
gatenproject’, Galerie Ra, Amsterdam In een serie van 6 armbanden, ‘Bracelet With
Holes’, en een ‘Set of Five Rings’ tracht hij tot een perfect kloppende
maatverdeling te komen. 1995 ‘Retrospective
1966-1995’, overzichtstentoonstelling Musée des Arts Decoratifs Lausanne 1995 ‘Shot-project’
Galerie Ra, Amsterdam In het kader van de Prins
Bernhard Cultuurfonds Prijs voor Toegepaste Kunsten en Bouwkunst. Bij deze ‘Shot’ armbanden
voegt Bakker de dynamiek van de beweging toe om het visueel statische karakter
van het gatenproject te doorbreken. Denkbeeldige schoten op een dikke schijf
geven gaten in het vlak en uitstulpingen aan de rand. Mei 1998 ‘Holysport – Shot project’,
KunstRai 1998 Amsterdam (reizend project langs verschillende galeries in
Berlijn, Brussel, Gent en Wenen) Na een korte terugkeer tot
techniek en vormgeving is 1998 een ommekeer naar objecten voor massaproductie.
In de ‘Holysport-serie’ combineert hij sport met religie. De serie ‘Shot’ armbanden
is ontworpen met behulp van de computer en hij gebruikte het
stereo-lithografische procedé. Met behulp van het stereolithografieproces kan
vrij eenvoudig een product worden gemaakt. Dit product kan dan via een
afgietproces in een ander materiaal gekopieerd worden. (aluminium, brons,
siliconen). Vanuit verschillende
hoeken lijken kogels in een bol te zijn geschoten. 12 febr. 2000-26 mrt. 2000 ‘Designed for Delight’ , groepstentoonstelling van topdesigners als
Philippe Starck, Ettore Sottsass, Salvador Dalí en uit vroeger jaren René
Lalique en Jozef Hoffmann , Beurs van Berlage Amsterdam. Het Museum voor Toegepaste
Kunsten uit Montreal heeft ruim 200 luxe gebruiksvoorwerpen uit de 20e
eeuw bij elkaar gebracht en hield hiermee een tournee door de VS en Europa. Ook
enkele sieraden van Gijs Bakker waren te zien. 5 jun. 2001-10 jun. 2001 ‘I don’t wear jewels, I drive them’,
KunstRai 2001 Amsterdam Gijs Bakker is opgegroeid
met auto’s; zijn vader had een garagebedrijf. ‘I don’t wear jewels, I drive
them’ is de titel van een serie sieraden die hij naar aanleiding van een
advertentie van Alfa Romeo ontworpen heeft. 13 apr. 2005-17 apr. 2005 ‘What’s
Luxury’, Salone del Mobile 2005, Milaan Nieuwe Chi ha paura…?
project. 17 Internationale
designers presenteerden reproduceerbare sieraden in een spectaculaire setting,
refererend naar historische rijkdom en met een uitgesproken karakter. De
sieraden waren een hedendaagse interpretatie van de luxewens van de moderne
vrouw en man. 18 dec. 2004-13 febr. 2005 ‘Simply Droog’ 10 + 1 jaar
avant-garde design, Gemeentemuseum Den Haag. Designplatform Droog
Design viert haar 10-jarig bestaan met een grote internationale reizende
tentoonstelling en laat daarin bekende ontwerpen zien van topontwerpers als
Gijs Bakker. De tentoonstelling werd steeds actueel gehouden met nieuwe
producten. 25 sept. 2005-1 jan. 2006 ‘Gijs Bakker and Jewelry’, grote
overzichtstentoonstelling in het Stedelijk Museum ’s Hertogenbosch (reizend) 25 nov. 2005-28 jan. 2006 Gijs Bakker tentoonstelling, Galerie
LEGIOkunst in Tilburg Overzicht van recente ontwerpen op het gebied van product
en sieraden. 3 mei
2006-7 mei 2006 Collectie
‘Real’ geïntroduceerd door Gallerie Ra op Art Amsterdam Bestaande, glamour bijous
van onedel metaal en ‘stenen’ van glas en zelfs kunststof, waren in deze
collectie op kleiner formaat gekopieerd, maar dan uitgevoerd in materialen als
goud en edelstenen. Het origineel en de kopie werden zo tot een nieuw sieraad
verenigd. Gijs Bakker speeldde met de begrippen echt en onecht. 10 mrt. 2007-20 mei 2007 Gijs’retrospective, Pinakothek der Moderne, München,
Overzichtstentoonstelling georganiseerd door het Stedelijk Museum
’s-Hertogenbosch en ontworpen door zoon Aldo Bakker. 18 apr. 2007-22 apr. 2007 ‘Rituals’,
Salone del Mobile 2007, Milaan Chi ha paura…? presenteert ‘Rituals’. Dit thema
inspireerde 14 internationale ontwerpers tot het ontwerpen van sieraden met een
nieuwe en humanistische kijk op hedendaagse rituelen. Gijs Bakker presenteerde
‘The Greeting Necklace’ en de ‘Peace Ring’, beiden gemaakt van jade. 30 sept. 2007-27 jan. 2008 ‘Ornament as Art: Avant-Garde Jewelry from the Helen
Williams Drutt Collection’, the 5 okt. 2007-10 okt. 2007 Gijs Bakkers sieraden gepresenteerd door
Afsoun, International Art + Design Fair New York Afsoun werd in 2006
opgericht door Sara Benda. Afsoun handelt in unieke sieraden en/of gelimiteerde
oplagen van de meest bekende hedendaagse ontwerpers. Zij bedient een
gepassioneerde groep verzamelaars van exclusieve sieraden. 22 mrt. 2008-23 apr. 2008 Real?, tentoonstelling Galerie Ra Vervolg op succesvolle
collectie Real 2004-2006. De Real? Collectie bestaat uit 10 nieuwe unieke
sieraden. Weer gaat Gijs Bakker uit van bestaande, onedele bijous, maar hij
lijkt ze nu te mishandelen: er valt een gat in de broche, er is een stuk
afgeschraapt, de broche wordt uitgetrokken. De in deze sieraden gecreëerde
vervreemding zien wij ook in de broches, waarbij een via computer-technologie
gecreëerde driedimensionale kopie, minutieus door een kunstenaar wordt
beschilderd in de kleuren en glanseffekten van het origineel. Wat is Real? 9 febr. 2008-22 juni 2008 Sieraad. Bloemlezing uit eigen collectie,
CODA Museum Apeldoorn Expositie van een zestal
internationaal vooraanstaande sieradenontwerpers: Gijs Bakker, Onno Boekhoudt,
Dinie Besems, Robert Smit, Ruudt Peters en Lucy Sarneel. 19 sept. 2009-27 sept.
2009 Tentoonstelling Oude Kerk Amsterdam, overzicht
van complete sieradencollectie van Gijs Bakker en Emmy van Leersum in het kader
van Dutch
Design Double (vijf weken Nederlands design
in Utrecht en Amsterdam) 4 dec. 2009-28 feb. 2010 ‘Het Nederlandse sieraad van 1965 tot nu’, Museum voor Moderne
Kunst, Arnhem. Een selectie uit de collectie toont de continue ontwikkeling van
het Nederlandse sieraad in de afgelopen 45 jaar. 15 jan. 2010-15 mei 2010 'Designers on Jewellery: Twelve years of jewellery
production by Chi ha paura...?’, Reizende tentoonstelling met werken van 50
verschillende ontwerpers. 1.2 Lezingen en workshops Gijs Bakker geeft vele
lezingen en workshops over vormgeving en design
bij toonaangevende opleidingen en musea over de wereld. In 2007 maakt hij een
‘wereldtour’ en doceert hij in o.a. Qatar, Valencia, Michigan, Bangkok,
Adelaide en Goteborg. Ook in 2009 maakt Gijs Bakker een tour en geeft hij
verschillende lezingen en workshops in o.a. Barcelona, Moskou, Hamburg,
Helsinki, Taipei, Savannah (VS), Legnica (Polen), San
Francisco Cambridge (VS), Londen en Tokyo. 1.3 Keurteken / meesterteken, naamstempel en signatuur Vanaf 1963 maakt Gijs Bakker gebruik van een
meesterteken dat uit een vierkantje bestaat met daarin de letters GB. Vanaf de
jaren’80 laat Gijs Bakker zijn sieraden tevens door anderen uitvoeren waarbij
soms ook zijn meesterteken wordt gebruikt. Omstreeks
1967 gaat Gijs Bakker zijn sieraden soms signeren. Vanaf
1967 past hij het naamstempel GIJS BAKKER toe. Ook een graveerde of ingekraste signatuur
komt voor. In de
periode 1967-1971, gebruikt hij af en toe het naamstempel GIJS + EMMY
geflankeerd door een achttal blokjes in twee rijen van vier boven elkaar. Dit
stempel wordt in dezelfde periode ook door Emmy van Leersum gebruikt. Bij de
gelamineerde foto’s vanaf 1977 staat meestal op de achterkant een geschreven
signatuur en het jaar van ontstaan. 1.4 Prijzen en nominaties 1965 2e Van Rijn prijs
voor beeldhouwers 1968 Gouden en Zilveren
medaille Jablonec, n.a.v. het Tweede Internationale sieradensymposium in Jablonec,Tsjecho-Slowakije 1988 Francoise van den Bosch prijs 1994 nominatie Rotterdamse
designprijs 1995 nominatie Rotterdamse
designprijs 1995 Prins Bernhard Cultuurfonds
Prijs voor Toegepaste Kunsten en Bouwkunst 1996 Ra award 1996 2006 Design Plus
award 2006, voor de ‘serving tray’ van Royal VKB 2007 Benno Premsela Award, Gijs
Bakker en Renny Ramakers, voor hun werk voor Droog Design Gijs Bakker heeft een
groot stempel gedrukt op de ontwikkeling van de Nederlandse sieraadvormgeving. Het chronologisch overzicht laat zien dat
Gijs Bakker tevens een rol speelt in de internationale ontwikkeling
van de (sieraad)vormgeving in de afgelopen 40 jaar. 2. GIJS + EMMY Op 22 december 1966 trouwt
Gijs met Emmy van Leersum, geboren in 1930 te Hilversum. Samen krijgen zij in
1971 een zoon genaamd Aldo. Zij leren elkaar kennen op het Amsterdams instituut
voor kunstnijverheid, de latere Rietveldacademie. Gijs Bakker is een van de
jongste studenten in de groep van Emmy en hij verbaast zich aanvankelijk over
die oudere, wat tuttige kunstnijverheidsmevrouw. De toenadering komt pas aan
het einde van de studie wanneer ze met alle studenten naar Parijs zijn. Gijs vertrekt na het
examen voor een jaar naar de Konstfack Skolan in Stockholm. Een plek die
afstand gaf tot Emmy, die nog was getrouwd met Wout Wanrooy. Toch bleef hij
contact houden door haar brieven te sturen. Ook voor Emmy leek Zweden het
beloofde land, na een half jaar volgde ze Gijs en rond Kerst waren ze samen. Hun enthousiasme voor het
Scandinavisch design slonk gauw. Meubelen en ander huisraad waren nog wel de
moeite waard maar op het gebied van sieraden kwamen ze weinig nieuws tegen. Wel
opende het verblijf in Stockholm ze de ogen voor de morele waarden die met het
sociale en esthetische leven in Scandinavië verbonden waren: soberheid
helderheid en een afkeer voor uitingen van welstand en louter decoratie.
Tamelijk teleurgesteld keerden zij terug naar Nederland. Ze besloten samen verder
te werken en openden in 1965 samen een atelier voor sieraden aan de Oudegracht
in Utrecht, die ze in 1969 omdoopten in Werfkelder voor multipliceerbare
objecten. In de tweede helft van de jaren zestig gebruiken zij hun gezamenlijke
stempel GIJS + EMMY Ze manifesteerden zich als
eigenzinnige sieraadontwerpers toen ze exposeerden bij de avant-gardistische
galerie Riekje Swart in Amsterdam. Tussen 1965-1968 trad materiaal verandering
op, radicale schaalvergroting, extreme versobering en een functieverandering in
het werk. Bij Riekje Swart werd het Stedelijk museum op hen geattendeerd en
kwam hun eerste tentoonstelling in dit museum tot stand. Geen goud en edelstenen
maar aluminium, staal en perspex. Geen fijn gedetailleerde versiering maar
eenvoudige meestal geometrische vormen van flink formaat. Geen bescheiden
collier boven het decolleté maar een kraag van metaal die hoog opstond achter
het hoofd soms zelfs een krans van elleboogstukken kachelpijp om de nek.
Vooruitstrevend was dit duo, er was geen discussie over mogelijk hun objecten
werden getoond op mannequins in plaats van in vitrines. Dit betekende nationaal
en internationaal hun grote doorbraak.
Gijs en Emmy noemden hun
werk niet langer sieraden, laat staan juwelen maar draagbare objecten. In deze
periode werden ook de verschillen tussen Gijs en Emmy zichtbaar. Ze zaten
beslist niet op een lijn, inspireerden elkaar maar hadden andere opvattingen
over sieraden. Emmy was introverter, werkte meer systematisch en zeer
perfectionistisch. Gijs reageert op wat er gebeurt, is extraverte. Emmy richtte
zich meer op vormonderzoek terwijl Gijs meer ruimte nodig had. In 1984 overleed
Emmy, de invloed van haar en haar werk is na haar dood op jonge
sieraadontwerpers enorm geweest. 3. Dubbelop Dubbelop is de naam van
het samenwerkingsverband van twee sieraadontwerpers, te weten Jan Matthesius en
Pauline Barendse. Jan Matthesius, geboren
23-7-1950, is zijn opleiding begonnen aan de Leidse instrumentenmakerschool,
met als specialisatie “optiek”. Als optisch instrumentenmaker is hij verbonden
geweest aan de Technische Universiteit van Delft. Om meer ruimte te geven aan
creativiteit gaat hij in 1973 naar de Vakschool in Schoonhoven. In zijn
afstudeerjaar 1976 behaalt hij tevens zijn FGA diploma(fellow of the
Gemmological Association of Great Brittain). Sinds 1980 heeft hij een eigen
studio in Schoonhoven en sinds 1983 is hij parttime docent aan de vakschool
aldaar.
Pauline Barendse,
geboren 18-11-1967, heeft haar opleiding gevolgd aan de Vakschool te Schoonhoven
(1990-1994). Van 1995 tot 2005 is zij docent geweest aan volksuniversiteiten. Beide ontwerpers hebben
tentoonstellingen en presentaties op hun naam (zie www.dubbelop.nl). Hun samenwerking heeft
o.a. geleid tot het ontwerp en de vervaardiging van de ambtsketen van de
burgemeester van Maasdriel. Het is hun visie om
gebruik te maken van kostbare materialen, gecombineerd met nieuwe technieken,
en nieuwe materialen, gecombineerd met oude technieken. Daarbij hebben zij elk
individueel hun eigen filosofie en identiteit in hun eigen werk behouden. Pauline Barendse verzorgt
sinds 1997 de technische realisatie van sieraden, die Gijs Bakker heeft
ontworpen. De samenwerking is
eigenlijk vrij snel na haar studie aan de Vakschool te Schoonhoven tot stand
gekomen. Gijs Bakker zocht een nieuwe goudsmid voor het vervaardigen van zijn
sieraden. Bij het sollicitatiegesprek bleek er tijdsdruk te zitten op één
ontwerp. Pauline Barendse voelde aan wat hij wilde hebben en welke uitstraling
het werk moest krijgen. Tijdens het vervaardigen van dat eerste werk was ze
genoodzaakt op een aantal punten eigen initiatief te tonen om het werkstuk tot
een mooi eindresultaat te brengen. Bij haar presentatie van zijn ontwerp (het betrof hier de Liberty
Brooch, gedragen door Madeleine Albright) zag hij, dat het sieraad naar eigen
inzicht was afgewerkt, maar dat zij precies aangevoeld had, wat hij wilde.
Met dit eerste werk werd
de basis gelegd voor een vruchtbare samenwerking, welke tot op heden
voortduurt. “Elkaar goed aanvoelen,
breder kunnen denken dan het goudsmidvak en ieder zijn eigen weg kunnen vinden”
zijn de verbindende schakels tussen Pauline Barendse en Gijs Bakker. Gijs Bakker werkt
themagebonden, in serie , waarbij het materiaal ondergeschikt is aan het
ontwerp. Hij is heel precies en heeft altijd een duidelijk eindontwerp. Hij komt regelmatig naar
de “Bakkerij”, zoals Jan Matthesius en Pauline Barendse hun atelier noemen. Ze vervaardigen er
namelijk ook werk van Aldo Bakker, de
zoon van Gijs Bakker en Emmy van Leersum. Hun relatie met Gijs
Bakker is er ook één van wederzijds respect. En respect voor ieders
kwaliteiten. Zo heeft Jan Matthesius Gijs Bakker’s ontwerp van de serie Real
gemaakt in verband met zijn grote technische kennis en zijn vaardigheid in het
slijpen van glas. Kortom, de relatie met
Gijs Bakker is stimulerend en inspirerend. “Wij worden in de gelegenheid gesteld
om de uitdaging aan te gaan en te experimenteren”, aldus Pauline Barendse.
Vanaf 2001 produceren
zowel Pauline Barendse als Jan Matthesius ook sieraden voor ‘Chi ha paura…?’. Jan
Matthesius is binnen deze stichting verantwoordelijk voor de
design-ontwikkeling, waarbij vooral aandacht uitgaat naar het zoeken naar de
beste materialen, technische oplossingen en innovatieve technieken. Pauline Barendse is sinds
2004 de salesmanager van deze stichting en vormt op die manier de link tussen ‘Chi
ha paura…?’ en de klant. 4. De BOE-groep De BOE-groep heeft maar
voor een vrij korte periode bestaan, namelijk 1974-1975. De afkorting BOE staat
voor Bond van Oproerige Edelsmeden en is opgericht door 4 edelsmeden: Marion Herbst
(1944-1995; initiatiefneemster), Francoise van den Bosch, (1944-1977), Gijs Bakker (1942) en Emmy van Leersum
(1930-1984). De groep trok van leer
tegen het traditionele ambacht van edelsmid, zoals dat sinds jaar en dag nog
steeds wordt geleerd op de academie in Schoonhoven. Zij vonden het belangrijk
om hun overtuiging in een manifest vast te leggen. Namelijk een meer
persoonlijke presentatie van het werk- met daarbij de noodzakelijke informatie
– en de normale wijze van exposeren willen verruimen tot een manifest van
ideeën. Ook waren zij van mening
dat sieraden niet alleen van kostbare materialen, zoals goud en zilver, gemaakt
moesten worden maar juist ook van b.v. ijzer, aluminium, rvs, kunststof e.d.. Er vond in die tijd een
verschuiving plaats van het product dat bij de juwelier te koop was, naar het
kunstwerk wat in de galerie werd geëxposeerd (iets wat Van Leersum en Bakker al
in 1967 was gelukt met een expositie
in het stedelijk museum in Amsterdam). De groep maakte zich sterk
voor erkenning als kunstobject, en daarmee niet langer uitsluiting van
Gemeentelijke – en Rijksaankopen. Waarin het bovendien niet alleen ging om het
eindproduct, maar ook de weg er naar toe probeerde te belichten. Een proces dat
ook binnen de beeldende kunst gaande was. In de BOE doos is dat idee
tot uitdrukking gebracht. Deze wordt in het CODA museum bewaard. In 1974 zijn er 3
exposities geweest, o.a. In Londen (Revolt in Jewellery bij five Dutch Artists), één in Nijmegen
en Amersfoort. Tevens is er nog een film gemaakt door NOS getiteld “uit de kunst”. De BOE heeft slechts één
jaar bestaan maar is de basis geweest van de latere Vereniging van Edelsmeden
en Sieradenmakers (V.E.S.), later VES Vrije Vormgevers, nu BNO Vrije
Vormgevers. In 1975 hield de BOE op te
bestaan.
en blad
met personalia van en door: Françoise
van den Bosch; Onno Boekhoudt; Marion Herbst;
Karel Niehorster. Doos: Berend Peter. BOE- Groep
(Bond van Oproerige Edelsmeden). 1974. 001-
houtendoos met 4 vakken en deksel met tekst;
002-
gaatjesboard van 18X18 cm met zwarte cirkel
stroomdraad,
metalen staaf om rood/blauwe
draden;
zakje met verschillende stukjes stroomdraad 003-drie
vierkante papieren met foto, tekeningen en tekst
van Onno Boekhoudt; 004-vier
vierkante blaadjes met tekst en foto,s van Karel Niehorster, acht gekleurde
velletjes en twee bouwplaatjes van karton; 005-drie vierkanten
papieren met tekst en foto's van Francoise van den Bosch met jute kussentje,
kussentje met witte kunstofballetjes, en een metalen kussentje; 006-twee
blaadjes met tekst en foto's; touwtje, schminkstiften, rol met rood-wit-blauwe
strik en twee doorzichtige plastics van Marion Herbst. Druk: 22/100. 5. DROOG
Ze begonnen hun stijl met
conceptueel design; het werd gepresenteerd als iets heel eenvoudigs.
De ontwerpen houden
verband met thema’s als onthaasten, herinneringen, nostalgie, hergebruik,
vakmanschap en natuur. Ze zijn vaak relatief eenvoudig en er zit soms een
verhaal achter.
Men besloot het werk te presenteren
tijdens de internationale meubelbeurs in Milaan. De presentatie kreeg de naam
“droog” omdat het werk zonder franje werd neergezet en omdat het een connectie
had met de betekenis van “droge humor”. De tentoonstelling werd een succes en
daarna werd Droog Design opgericht. Vanaf 2003 begon Droog met de eigen
productie en verspreiding van hun verzameling en in 2004 werden het
hoofdkantoor en de winkel/galerij droog-at-home in Amsterdam geopend. Gijs zegt hier over:
“Renny en ik signaleerden een jonge beweging in Nederland van recalcitrante
jonge ontwerpers die het heel anders wilden. Nederland had in deze tijd op
design gebied, met uitzondering van een aantal klassiekers, geen enkele
betekenis. De designscene werd heftig overheerst door Italië. Desondanks wilden
we toetsen of de jonge designers potentie hadden en doken we het hol van de
leeuw in bij de Salone del Mobile. We exposeerden met werk van onder meer Piet
Hein Eek, Tejo Remy en Marcel Wanders in de kelderruimte waar boven het
gevestigde Nederlandse meubelmerk Pastoe zich presenteerde. In de ogen van de
Nederlandse meubelhandelaren was onze presentatie een zooitje maar de
Italiaanse pers had ons na twee dagen gevonden. Ze doken razend enthousiast de
kelder in. Ze roken dat er iets nieuws werd geboren. Het label Droog Design was
een feit.De naam refereert aan Britse, droge humor. Alle ontwerpen hebben iets
lichts en een tikkeltje ironie over zich. Het is een boodschap verpakt in een
lichte glimlach. Daarmee bereik je meer dan wanneer je loopt te schreeuwen”. Het lab is de kern van
Droog Design. Ontwerpers, partners en klanten, fabrikanten en projecten van
over de hele wereld brengen ideeën in en van daaruit experimenteren de
ontwerpers met nieuwe concepten, materialen en technieken, maar ook met
eeuwenoude vakmethoden. Soms neemt Droog zelf het initiatief tot onderzoek of
ontwikkeling. Dry Tech was het eerste
experimentele project, met als een van de resultaten de ‘Knotted chair’van
Marcel Wanders. In navolging van Dry Tech werkte Droog bijvoorbeeld aan de
Parijse flagsship-winkel van Mandarina Duck, de koffiebar in het gebouw van de
Europese Unie te Brussel en de jaarlijks terugkerende presentaties tijdens de
internationale meubelbeurs in Milaan. Uit het voorafgaande Lab vloeide de
ontwerpverzameling Label voort. Hierbij leiden designprojecten tot producten,
interieurs, evenementen, wedstrijden en tentoonstellingen. Elk project heeft
zijn eigen kader maar ook de ontwerpers werken vanuit een eigen idee. Droog
fungeert hierbij als bemiddelaar. Droogdesign maakte een
explosieve groei door en heeft inmiddels een wereldwijde distributie met drie
eigen winkels in Amsterdam,New York en Tokio en outlets in Dubai, Taipeh en
Istanboel. In 2009 verliet Gijs
Bakker het design platform omdat hij zich niet meer kon verenigen met het te
voeren beleid: de inhoudelijke koers zou naar de achtergrond worden verdrongen
ten koste van commerciële overwegingen. Zoals het openen van de prestigieuze
winkel in New York.
6.
Chi Ha Paura Vandaag de dag bestaat het
merendeel van sieraden uit (massa)producties van glimmende en glanzende
sieraden. Als het maar glimt, dan is het al snel goed. In de designwereld
echter, wordt over het algemeen gezocht naar verdieping en symboliek. Sieraden
met een verhaal, die bovendien fraai zijn om te zien en die zo meer worden dan
een accessoire. Vanuit deze gedachtegang
heeft Gijs Bakker in 1996 de stichting Chi ha paura…? opgericht, samen met de
Italiaanse galeriehouder Marijke Vallanzasca. Een stichting die zich inzet voor
een meer conceptuele benadering van juwelen. Eens in de drie jaar worden
Nederlandse en buitenlandse ontwerpers uitgenodigd aan de hand van een thema
sieraden te ontwerpen waarbij techniek ondergeschikt is aan het concept. Er
wordt gespeeld met nieuwe technieken en materialen, waarbij het accent ligt op
de waarde van het idee en niet op de waarde van het object. Voorwaarde is wel
dat het sieraad ge(re)produceerd kan worden. De stichting kiest vervolgens de
beste concepten en verzorgt de doorontwikkeling van de ontwerpen naar
prototypes en reproduceerbare sieraden. De stichting is gevestigd
in Amsterdam. Productie en
distributie zijn gecentreerd in het centrum van Schoonhoven. All CHP...? Alle Chi ha paura ...?-products are made with the utmost care, mostly by hand,
by our producer and technical brain Jan Matthesius.sieraden zijn gemaakt
met de grootst mogelijke zorg, meestal met de hand, door goud- en zilversmid
Jan Matthesius en goudsmid Pauline Barendse (zie ‘Dubbelop’). Jan is
verantwoordelijk voor het de ontwikkeling, inclusief het zoeken naar de beste
materialen, slimme technische oplossingen en innovatieve technieken. Each piece is finished by hand to assure our high
quality standard. Elk stuk is met de hand afgewerkt om de hoge
kwaliteitsnorm te garanderen. Each CHP…? Elk Chi ha paura…? sieraadjewellery
is a unique product in an unlimited edition. is een uniek product in een
onbeperkte oplage. Momenteel bestaat de collectie van Chi ha paura…? uit 40
unieke sieraden van 30 ontwerpers. Chi ha Paura…? is de
Italiaanse vertaling voor ‘Wie is bang voor…?’. Gezien de doelstelling van de
stichting kan deze vraag aangevuld worden met ‘het nieuwe sieraad’. Thema’s voor de ontwerpen
van de afgelopen jaren waren Sense of Wonder (2002), What’s Luxury (2005) en
Rituals (2007). Sense
of Wonder (Inter)nationale
ontwerpers zijn uitgenodigd een ontwerp in te sturen voor een sieraad met een
visie en / of nieuwe technologie die een
gevoel van verwondering zal wekken. Dit project had als doel om de expressieve
mogelijkheden (met betrekking tot materialen, technieken en procedures) te
laten zien van nieuwe technologieën. Het gebruik van nieuwe technologieën was
tegelijkertijd niet verplicht gesteld, gezien het feit dat traditionele
materialen ook expressief kunnen zijn en het gevoel van verwondering op kunnen
roepen. Het ontwerp werd dus gezien als vorm van communicatie: het roept
verwondering op, verrast en verbaast. En dat in de klassieke en traditionele
wereld van sieraden.
“Button Touch” van Pauline
Barendse een knoop met daarop in brailleschrift het
woord senses, een vernuftige oplossing voor het probleem dat blinden doorgaans
weinig lol beleven aan sieraden. “What’s
Luxury” Ontwerpers zijn uitgenodigd een ontwerp te maken voor een
sieraad met een verfrissende en humanistische kijk op de tegenwoordige behoefte
van de mens aan luxe. The
theme 'what is luxury?'De
sieraden verwijzen niet noodzakelijkerwijs naar dure en zeldzame producten. Zij
kunnen ook een tijdelijk karakter hebben, een vorm die bijvoorbeeld verwijst
naar het vluchtige karakter van luxe, dat het van voorbijgaande aard is en de
zintuigen of geest slechts voor een moment prikkelt. “Big Pearl Ring” van Mina Wu Rituals
Voorbeeld uit de collectie Rituals “Peace Ring” van Gijs Bakker
Designgeschiedenis
Nederland, Recensie Het nieuwe versieren in Arnhem Tentoonstellingscatalogus
Gijs Bakker and Jewelry, 2005 Stedelijk Museum Amsterdam, www.stedelijk.nl Broken Lines, Emmy van
Leersum Pauline Barendse Artikel “De laatste
kruimels chameets” –Judy Jaffe Schagen – Levend Joods geloof nr.4 2005
Inhoudsopgave
3
1.
Gijs Bakker,
biografie----------------
5
1.1 Tentoonstellingen
6
1.2 Lezingen en workshops
9
1.3 Keurteken / meesterteken
9
1.4 Prijzen en nominaties
9
2.
Gijs + Emmy
10
3.
Dubbelop
11
4.
De BOE-groep
13
5.
Droog
14
6.
Chi Ha Paura…?
16
Bronvermelding
18
14 apr. 2010-17 apr. 2010 Yii Design, Salone Internazionale
Yii, een nieuw designmerk uit
Taiwan werd voor het eerst commercieel tentoongesteld op een internationale
tentoonstelling. Yii is een initiatief van het Taiwanese Kunstnijverheid en
Onderzoeksinstituut en de artistieke leiding is in handen van Gijs Bakker.
Dit initiatief heeft als doel
de verdwijnende Taiwanese kunstnijverheidtechnieken nieuw leven in te blazen
maar nu in een modern design. Naast bijvoorbeeld houtsnijwerk, keramiek en
lakwerk maakt ook fijn zilverwerk hiervan onderdeel uit.
30 okt. 2010-voorjaar 2011 Overzichtstentoonstelling van Gijs, Emmy en zoon Aldo, Zuiderzee
Museum Enkhuizen
Double Dutch (Jan Matthesius)
Ring Castle (Pauline Barendse)
Liberty Brooch
Real 2008
BOE-Doos
Houten doos met 4 vakken waarin werk (verschillend)
Droog is een Nederlands
ontwerpbureau gevestigd in Amsterdam. Het bureau is in 1993 opgericht door
Renny Rademakers en Gijs Bakker.
Voorbeeld
van een sieraad uit de collectie Sense of Wonder:
Voorbeeld
van een sieraad uit de collectie What’s Luxury:
Ontwerpers zijn
uitgenodigd een ontwerp te maken voor een sieraad met een verfrissende en
humanistische kijk op rituelen.
met deze jade ring kun je elkaar begroeten en laten
zien waar je staat in onze multiculturele samenleving.
Voor een compleet
overzicht van de collecties en de ontwerpers van Chi ha paura…? verwijzen wij
graag naar www.chihapaura.com.
Bronvermelding